Ngày tết là dịp đặc biệt để sum họp gia đình. Vì thế, việc chuẩn bị cho một bữa cơm sum vầy và cúng ông bà rất quan trọng, mỗi miền đất nước lại có phong tục khác nhau. Chuyên mục du lịch của Sức Sống Mới vừa có một chuyến đi đặc biệt trên khắp mọi miền đất nước để xem bà con chuẩn bị cho bữa cơm sum vầy này như thế nào.

Có thể nói không đâu chuẩn bị mâm cỗ cúng kỹ lưỡng và cầu kì như người miền Bắc, đặc biệt là người Hà Nội. Mâm cỗ vùng đồng bằng Bắc bộ thường theo đúng bài bản. Có lẽ do ở sát cạnh một nền văn hoá ẩm thực lớn của người Trung Hoa, nên sự khắt khe để giữ truyền thống của mâm cỗ miền Bắc là có lý do. Mâm cỗ Bắc xưa thường gồm sáu bát tám đĩa.

Sáu bát là măng, bóng, mực, nấm thả, miến, mọc. Còn tám đĩa là thịt gà luộc, giò lụa, chả quế, trứng muối, dưa hành, bánh chưng, lòng gà xào dứa và cá kho. Cầu kì không chỉ về số lượng, mà còn về chất lượng. Như món cá kho ngoài riềng, sả, ớt còn có nước chè tươi, nước dừa và mỡ gà rưới lên trên. Cỗ ngày xưa phải bày lên mâm gỗ hoặc mâm đồng, đi cùng với bát chiết yêu và đĩa cây mai.

Ngày nay thì do cuộc sống bận rộn, có rất ít người nấu đủ mâm cỗ như xưa. Tuỳ theo mỗi gia đình mà người ta chuẩn bị những món khác nhau, nhưng thường sẽ có: bánh chưng, dưa hành, giò nạc, giò thủ, hành cuốn, nem, chả trứng túi, nôm su hào, bong thập cẩm, giò xào…

Bên cạnh yếu tố tâm linh thể hiện ở sự hiện diện đủ màu sắc của ngũ hành trong mâm cỗ Tết, người Hà Nội xưa ăn Tết cũng rất khéo và khoa học, chọn món ăn mùa nào thức nấy để từ nguyên liệu đến các vị phụ gia đều ở độ tươi ngon nhất. Đó là lý do tại sao vào mùa xuân, những món ăn như nộm su hào, bát thịt đông hay lòng gà xào dứa lại có mặt trong mâm cỗ ngày Tết. Tuy nhiều món nhưng các cụ ta quan niệm: ăn là để thưởng thức, bởi vậy nên mỗi món chỉ bày vào một bát hay đĩa nhỏ. Vì thế, mâm cỗ Tết vừa đa dạng, hài hòa, lại đẹp mắt.

Còn ở miền Trung, ngoài các món đồ nấu để cúng, còn thì các món còn lại sẽ dùng để ăn và đãi khách trong suốt dịp Tết. Vì thời tiết miền Trung khắc nghiệt, có năm nóng, có năm lạnh nên các món ăn trong dịp Tết phải là các món chịu thời tiết như món thịt ngâm, thịt đông hay nem chua, tré, chả… Ở Huế người ta rất kỹ lưỡng ở khâu chuẩn bị. Gà cúng phải là gà trống hoa chưa đạp mái, gà nấu các món khác phải là gà tơ, cơm cúng phải nấu từ gạo dự, bây giờ giống gạo đó mai một thì phải nấu từ gạo tám thơm. Và khi nấu cỗ cúng tuyệt nhiên không được nếm mà phải dựa vào kinh nghiệm của mình để nêm thức ăn. Cúng gia tiên thì ngoài lễ rước ông bà và đưa ông bà, trong ba ngày Tết đều phải cúng, không được để bàn thờ ông bà thiếu hương khói, và mồng một đặc biệt phải cúng chay.

Tết ở miền Nam không lạnh như miền Bắc và miền Trung. Người Nam bộ ăn Tết cũng không cầu kỳ như Hà Nội và cũng không nhiều món phức tạp như ở Huế. Món ăn ngày Tết đơn giản, "khoái khẩu” là được. Thường thì có những món: dưa giá, củ kiệu, thịt heo luộc, thịt kho tàu, nem, chả giò, gỏi tôm thịt, canh khổ qua nhồi thịt…

Đặc biệt hầu như khắp nơi ở Nam bộ nhà nào cũng phải có nồi thịt kho nước dừa ăn với dưa giá và canh khổ qua hầm. Hai món này luôn phải có trong mâm cơm cúng ông bà ngày ba mươi Tết; theo như dân gian thì khổ qua là món ăn mong muốn sự cơ cực qua đi và đón chào năm mới tốt đẹp hơn. Nhưng thực tế đây là món ăn mát, giải mỡ dầu, lưu trữ lâu trong hoàn cảnh thời tiết trong Nam rất nóng bức. Ngoài ra một nét cực kì Nam bộ nữa là mâm ngũ quả cúng gia tiên với các loại quả : cầu, dừa, đủ, xoài.

Có thể thấy mâm cỗ cúng cả ba miền ngoài một số món như bánh tét, bánh chưng là phải có thì còn tuỳ thuộc vào hoàn cảnh và truyền thống mỗi gia đình mà chuẩn bị chứ không nhà nào giống nhà nào. Nhưng dù có khác nhau về hình thứchay nội dung thì mâm cỗ nào cũngbiểu hiện lòng thành kính thiêng liêng dâng lên tổ tiên, và những ngày Tết cũng là dịp để mọi người quây quần, trở về với gia đình trong ngày sum họp, bên mâm cỗ ngày Tết thân thuộc từ hàng ngàn xưa tới nay.